Obulamu bw’omuntu busigamye nnyo ku ngeri gy’assaamu empewo. Amawuggwe ge gakola omulimu ogw’omuwendo ogw’okuggya empewo ennyonjo (oxygen) mu mbeera gye tulimu ne gugitwala mu musaayi, ate n’okuggyamu empewo embi (carbon dioxide). Bwe wabaawo obuzibu bwonna mu nkola eno, obulamu bw’omuntu buba mu kabaane. Okukuuma amawuggwe amalamu si nsonga ya kusaaga, wabula kintu ekisaba okufaayo ennyo ku mbeera gye tubeeramu, emmere gye tulya, n’okwewala ebintu ebiinza okugonnoola enkola y’okussa mu bulamu obwa bulijjo.

Amawuggwe n’enkola y’okussa mu mubiri

Enkola y’okussa, oba eyitibwa respiratory system mu lungereza, kye kiyitiriro ky’empewo okuva mu nnyindo okutuuka mu mawuggwe. Amawuggwe gano galina obutundutundu obungi obuyamba mu kukyusa empewo. Obulamu bw’amawuggwe bwe buba obulungi, kiba kitegeeza nti omubiri gwonna gufuna empewo emala okukola emirimu gyagwo. Abantu abasinga tebafaayo ku ngeri gye bassaamu okutuusa nga bafunye obuzibu. Kyokka, okumanya engeri agayira g’empewo (airways) gye gakolamu kiyamba nnyo mu kutegeera lwaki obuyonjo bw’empewo gye tussa bukulu nnyo mu kukuuma obulamu obulungi.

Akabonero k’ekifuba n’amasira mu kifuba

Ekifuba (cough) kye kimu ku bubonero (symptoms) obulaga nti waliwo ekitali kituufu mu mawuggwe oba mu biyitiriro by’empewo. Emirundi mingi, ekifuba kijja n’amasira (mucus) agaba n’omulimu gw’okukwata obufufu n’obuwuka obuba bugezaako okuyingira mu mawuggwe. Naye bwe gaba mangi nnyo, kiyinza okulaga nti waliwo obulwadde bw’akawuka (infection) obulumba omubiri. Okumanya engeri y’okumalamu amasira gano n’okutegeera enjawulo wakati w’ekifuba ekikalu n’ekyo ekirimu amasira kiyamba nnyo mu kufuna obujjanjabi obutuufu mu bwangu, n’okulaba nti ekifuba (chest) tekifuna buzibu bwa maanyi.

Okuziyiza obulwadde n’okukuuma obulamu obulungi

Okuziyiza (prevention) kusinga okujjanjaba, era kino kikola nnyo ku nsonga z’amawuggwe. Okwewala okunywa ssigala, okwewala okubeera mu bifo ebirimu omukka omubi, n’okukuuma obuyonjo kintu kikulu mu kukuuma obulamu (health). Okunnywa amazzi amangi kiyamba okukuuma amasira nga mangu okufulumya, sso ate okulya emmere erimu vitamins nakyo kikuuma omubiri nga mugumu okulwanyisa obuwuka. Obulamu obulungi (wellness) busobola okutuukibwako nga tufaayo ku mbeera y’obulamu bwaffe obwa bulijjo, okukola dduyiro, n’okulaba nti tussa empewo ennyonjo mu bifo gye tubeera.

Okuzimba kw’ememme n’okussa obulungi

Obulwadde bwe bulumba agayira g’empewo, wabaawo okuzimba (inflammation) okuleetera omuntu okufuna obuzibu mu kussa (breathing). Kino kiyinza okuleetebwa ebintu eby’enjawulo nga obuwuka oba obufufu obungi. Okussa obulungi kiba kizibu nnyo singa ememme eba ezimbye, era wano nno we wetaagisa obuyambi bw’abasawo. Okumanya engeri y’okussa mu ngeri ey’ekikugu, nga dduyiro w’okussa, kiyamba nnyo mu kukkakkanya okuzimba kuno n’okulaba nti empewo eyingira bulungi mu mawuggwe awatali buzibu bwonna obw’amaanyi.

Obujjanjabi n’okussuuka okuva mu bulwadde

Obujjanjabi (therapy) obuweebwa omuntu alina obuzibu bw’amawuggwe busigama ku ngeri obulwadde gye buluseemu. Emirundi mingi, abasawo bawa eddagala erikkakkanya ekifuba oba eriyamba mu kuleeta okussuuka (recovery) okwangu. Kintu kikulu nnyo okugoberera ebiragiro by’omusawo n’okukozesa eddagala mu ngeri entuufu. Mu bitundu byaffe, waliwo amaduuka g’eddagala n’amalwaliro ag’enjawulo agasobola okuyamba ku mbeera eno.

---

Emiwendo, emisaala, oba ebisale ebimenyeddwa mu kitundu kino byesigamiziddwa ku mbeera eriwo kaakano naye biyinza okukyuka ekiseera kyonna. Kikubirizibwa okukola okunoonyereza ku bubwo nga tonnasalawo ku nsonga z’ensimbi.

---

Ekitundu kino kiriwo ku lw’okumanyisa kwokka era tekyanditwaliddwa ng’okuweebwa amagezi n’abasawo. Nnyabo/Ssebo, weebuuze ku musawo akuggyidde mu kukkiriza okufuna obuyambi n’obujjanjabi obutuufu.

Okukuuma amawuggwe go nga malamu nsonga ya kulembeera obulamu obulungi buli lunaku. Okufuna obuyambi mu bwangu, okwewala ebintu ebikosa ememme, n’okugoberera amagezi g’abasawo kye kikaabo ekikutwala mu kussa obulungi n’okubeera n’amaanyi mu mubiri. Amawuggwe g’omuntu lye ggeeto ly’obulamu, n’olwekyo kulu kulu okulaba nti tugakuuma nga malamu okuwa omubiri gwaffe omukisa ogw’okuwangaala.